Nhật ký Asiad: Một ngày võ thuật Việt Nam và những khung giờ không ai đọc kỹ

Trong cuốn sổ kẻ ô li của tôi, trang ngày thi đấu võ thuật được chia thành ba cột. Cột đầu ghi Ju-Jitsu bằng bút xanh. Cột thứ hai ghi Taekwondo. Cột thứ ba ghi vật tự do. Không cột nào có tên đối thủ. Ở tuổi 61, sau mấy chục năm cầm bút, tôi đã học được một điều: một tờ lịch thi đấu không nói ai sẽ thắng. Nó chỉ nói mấy giờ tôi phải có mặt, và mấy giờ nỗi lo bắt đầu.

Ngày hôm ấy, ban tổ chức Asiad 20 công bố lịch thi đấu của đoàn thể thao Việt Nam. Danh sách trải dài từ bóng chuyền, golf, sepak takraw cho tới võ thuật. Với phần lớn độc giả, đó là một bản tin để lướt qua, đọc xong gấp lại. Với tôi, phần đáng ngồi lại chỉ có ba môn cuối, và trong ba môn ấy, chỉ vài dòng thật sự đáng chép vào sổ.

Mùa giải nào cũng có nhịp đập riêng, chỉ cần chịu khó lắng nghe. Ngày thi đấu này có nhịp đập của nó, và nhịp ấy nằm ở chỗ khác với chỗ mà tít báo thường chỉ vào. Tôi mở sổ, kẻ thêm ba dòng, và bắt đầu đọc lại từ đầu.

Buổi sáng mở ra bằng Ju-Jitsu. Đây là môn võ còn khá mới ở sân chơi châu lục, vận hành theo luật của Liên đoàn Ju-Jitsu Quốc tế, gọi tắt là JJIF. Đoàn Việt Nam có Ngô Thị Thảo Vân ở hạng cân nữ 63kg, Nguyễn Thị Minh Vượng cũng ở hạng nữ 63kg, và Nguyễn Tiến Triển ở hạng nam 85kg. Ban tổ chức công bố giờ chung kết rất rõ: hạng nữ 63kg lúc 11 giờ 00, hạng nam 85kg lúc 11 giờ 25. Trước đó là vòng loại.

Taekwondo tiếp nối. Môn này đấu theo luật Kyorugi của Liên đoàn Taekwondo Thế giới. Lê Tuấn đá hạng nam 68kg, Bạc Thị Khiêm ở hạng nữ 67kg, Trần Hồ Nhân Văn ở hạng nam 80kg. Cả ba đều bắt đầu từ vòng loại.

Buổi chiều, vật tự do theo luật Liên đoàn Vật Thế giới, tên viết tắt là UWW. Phạm Như Duy đấu hạng nam 57kg, Nguyễn Thị Mỹ Linh hạng nữ 53kg, Nguyễn Thị Mỹ Trang hạng nữ 57kg. Cũng vòng loại trước, chung kết sau.

Đó là toàn bộ những gì tờ lịch nói về võ thuật Việt Nam trong ngày. Chín cái tên, chín hạng cân, và một cấu trúc giống nhau ở cả ba môn: loại trước, chung kết sau. Xen giữa những dòng ấy, tờ lịch còn nhắc tới trận chung kết sepak takraw nữ gặp Thái Lan, được đặt như sự kiện đáng chờ nhất của ngày. Đó là môn ngoài võ thuật, nên tôi chỉ ghi lại để giữ bối cảnh, không phân tích sâu.

Điều đầu tiên tôi ghi vào sổ là cấu trúc. Người xem truyền hình thường chỉ thấy trận chung kết, thấy tấm huy chương, thấy khoảnh khắc võ sĩ giơ tay. Nhưng một ngày thi đấu võ thuật ở đại hội thể thao nhiều môn không bắt đầu từ đó. Nó bắt đầu từ vòng loại, nơi mỗi võ sĩ phải sống sót qua một nhánh đấu gồm nhiều trận trong cùng một ngày. Với Ju-Jitsu, Taekwondo và vật tự do, toàn bộ hành trình ấy gói trong một buổi.

Người ta nhớ bàn thắng, tôi nhớ tiếng thở dài sau khung thành. Ở đây không có khung thành, nhưng có tiếng thở dài tương tự: tiếng của một võ sĩ vừa thắng vòng loại thứ ba, biết rằng hai tiếng nữa còn một trận nữa, trong khi cơ thể đã mất nước và đầu gối bắt đầu nặng.

Việc ban tổ chức ghi rõ giờ chung kết cho Ju-Jitsu, còn Taekwondo và vật tự do thì chỉ dừng ở vòng loại, là một chi tiết nhỏ nhưng đáng chú ý. Trong nghề làm tin, khi tòa soạn chịu khó ghi rõ giờ chung kết của một hạng cân, thường là vì họ xem hạng cân đó là cửa huy chương thật. Tôi ghi lại sự khác biệt ấy bằng bút đỏ, rồi tự nhắc mình: đây là tín hiệu biên tập, không phải bằng chứng về sức mạnh. Không có bản thành tích nào đi kèm để chống lưng cho cách đọc ấy.

Rồi tôi nghĩ tới chuyện cân nặng. Cả ba môn này đều chia hạng cân. Nghĩa là trước khi bước lên sàn, mỗi võ sĩ đã trải qua một cuộc chiến khác: giữ cân, sao cho vừa đủ nhẹ để đúng hạng, vừa đủ khỏe để đánh nhiều trận trong ngày. Vòng loại rồi chung kết trong một buổi khiến quãng thời gian hồi phục bị nén lại rất ngắn. Đây là rủi ro cấu trúc của mọi môn võ chia hạng ở đại hội, không riêng gì Việt Nam. Và tờ lịch không nói cho tôi biết các võ sĩ đã chuẩn bị cho nó thế nào.

Với Taekwondo, còn một lớp rủi ro nữa. Luật Kyorugi cho phép tính điểm vào phần đầu, nên đây là môn va chạm trực tiếp ở vùng đầu. Vật tự do và Ju-Jitsu thì dồn lực lên khớp và dây chằng. Ba môn, ba kiểu hao mòn khác nhau, nhưng cùng gói trong một buổi thi đấu. Nhìn từ ngoài, đó là một ngày thể thao. Nhìn từ trong, đó là một chuỗi bài kiểm tra thể lực xếp liền nhau.

Có một điểm nữa tôi luôn ghi lại khi đọc lịch thi đấu đại hội. Trong ba môn võ của ngày hôm ấy, Taekwondo và vật tự do nằm trong hệ thống thi đấu Olympic; Ju-Jitsu thì không. Nhưng tờ lịch không phân biệt. Nó xếp tất cả vào một danh sách, đếm theo số huy chương tiềm năng. Với người làm tin, cách xếp ấy tiện cho việc đọc bảng tổng sắp. Với người theo dõi võ thuật, nó che mất một điều về giá trị: một tấm huy chương Taekwondo hay vật tự do có thể mở đường tới vòng loại Olympic, còn huy chương Ju-Jitsu chủ yếu là danh dự châu lục. Hai thứ ấy không cùng trọng lượng.

Và có một cái tên tôi tìm mãi mà không thấy trong tờ lịch: không dòng nào ghi ai là đương kim vô địch, ai là ứng viên huy chương. Chín võ sĩ Việt Nam xuất hiện chỉ với tên và hạng cân. Không tuổi, không thành tích, không lịch sử đối đầu. Với một phóng viên, đó là một khoảng trống khó chịu, nhưng cũng là một lời nhắc: tôi không được phép suy diễn sức mạnh từ sự im lặng.

Tôi cũng để ý cách đại hội vận hành. Đứng trên cùng là Hội đồng Olympic châu Á, nơi giữ lịch và điều hành. Dưới đó là ban tổ chức nước chủ nhà. Rồi tới các liên đoàn quốc tế, mỗi môn một liên đoàn, mỗi liên đoàn một bộ luật. Cuối cùng mới tới vận động viên. Một võ sĩ bước lên sàn là kết quả của cả một chuỗi như thế, nhưng trên tờ lịch cậu ấy chỉ còn là một cái tên kèm hạng cân. Đây là hệ thống nghiệp dư, do liên đoàn quản lý, trao huy chương theo hạng. Nó khác hẳn cách vận hành của các giải võ chuyên nghiệp, nơi hợp đồng và đai vô địch là trung tâm. Ở đây, mọi thứ quy về tấm huy chương, và tấm huy chương ấy thuộc về đoàn.

Chính vì vậy, cái thị trường của ngày thi đấu này không nằm ở tiền. Đoàn thể thao quốc gia được nhà nước đầu tư, và phần thu về là uy tín, không phải doanh thu. Khi một võ sĩ Việt Nam thắng ở Taekwondo hay vật tự do, cái được không chỉ là tấm huy chương, mà là một tín hiệu cho các lò võ trong nước: môn này còn đất để đi tiếp. Tín hiệu ấy truyền rất chậm, nhưng nó truyền thật.

Bên ngoài nhìn vào, ngày thi đấu này giống một ngày vàng của võ thuật Việt Nam. Ba môn, chín võ sĩ, một loạt cửa huy chương mở ra trong cùng một ngày. Cách đọc ấy dễ chịu, và tôi hiểu vì sao nó phổ biến. Nhưng nó đọc tờ lịch như đọc kết quả, trong khi tờ lịch chỉ là dự báo về thời gian.

Điều bị hiểu lầm nhiều nhất là hai chữ vòng loại. Với độc giả phổ thông, vòng loại là phần phải qua, một thủ tục. Với võ sĩ, vòng loại là nơi phần lớn hành trình kết thúc. Ở một nhánh đấu loại trực tiếp trong ngày, chỉ cần một trận thua là hết, và thường trận thua ấy đến sớm hơn trận chung kết mà báo chí chờ đợi. Nếu ai đó trong chín võ sĩ kia dừng chân ở vòng loại, tin tức sẽ gọi đó là thất bại. Nhưng nhìn từ sổ ghi chép của tôi, đó là một nhánh đấu khắc nghiệt đã chạy đúng như nó vốn chạy.

Một hiểu lầm nữa nằm ở chỗ Ju-Jitsu được đẩy lên thành tâm điểm võ thuật của ngày. Tôi không phản đối việc một môn mới được chú ý. Nhưng khi giờ chung kết của Ju-Jitsu được ghi rõ còn Taekwondo và vật tự do thì không, sự chú ý ấy đến từ lựa chọn biên tập, không từ dữ liệu. Trong khi đó, chính Taekwondo và vật tự do mới là hai môn gắn với con đường Olympic. Một ngày mà Ju-Jitsu được viết nhiều hơn có thể là một ngày mà phần giá trị dài hạn của đoàn bị đặt ở phía sau.

Ngôi sao thầm lặng của Nha Trang không bao giờ tắt. Nhưng ngôi sao thầm lặng ở đây không có tên trên tít. Nó là võ sĩ vật tự do hạng 53kg, là người đứng thứ ba ở vòng loại Taekwondo mà không ai gọi tên. Những người như thế làm nên phần lớn một ngày thi đấu, và phần lớn một ngày thi đấu không lên trang nhất.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tín hiệu đáng chú ý nhất của ngày này không nằm ở tấm huy chương nào, mà ở chỗ ba môn võ Việt Nam cùng khởi đầu từ vòng loại trong một buổi. Điều đó nghĩa là đến trưa, chúng ta đã biết gần như toàn bộ câu trả lời, dù chưa ai kịp viết xong bài.

Tôi sẽ theo dõi hai thứ trong những giờ tiếp theo. Thứ nhất, bao nhiêu võ sĩ vượt qua được vòng loại trước khi bước vào khung giờ chung kết. Thứ hai, sau khi đại hội khép lại, tòa soạn có nhớ rằng Taekwondo và vật tự do là hai môn mở đường Olympic hay không. Tấm huy chương nào cũng đẹp, nhưng không phải tấm nào cũng mở cùng một cánh cửa.

Sân không khán giả, nhưng tôi nghe tiếng vỗ tay của người không bỏ cuộc. Ở một ngày như thế này, tiếng vỗ tay ấy vang lên sớm nhất ở vòng loại, lúc chưa có ai ngồi đủ đông trên khán đài. Tôi gấp sổ, và chờ tiếng còi đầu tiên.