Samarkand ngày 26 tháng 9: ván cờ quyền lực của FIDE và lời hứa đưa Carlsen trở lại

Trong hội trường ở Samarkand có một chiếc ghế sẽ trống. Arkady Dvorkovich rời ghế chủ tịch Liên đoàn Cờ vua Thế giới bằng con đường mà không nhà lãnh đạo thể thao nào tự chọn: tên ông nằm trong danh sách trừng phạt của Liên minh châu Âu. Ngày 26 tháng 9, tại Uzbekistan, các liên đoàn thành viên sẽ bỏ phiếu chọn người ngồi vào chiếc ghế ấy. Reuters, trong bản tin ngày 18 tháng 9, nêu ba cái tên: Wadim Rosenstein, Jan Henric Buettner và Timur Turlov.

Tôi đọc bản tin đó khi tai nghe còn mở một ván cờ nhanh. Tiếng đồng hồ điện tử nhảy từng giây. Mưa ngoài cửa sổ Đà Nẵng rơi đều, và tôi nghe thấy hai thứ cùng lúc: một tiếng đếm ngược, và một tiếng nền. Ván cờ lớn nhất của làng cờ lúc này diễn ra ngoài bàn.

Dvorkovich ra đi không qua một lá phiếu nào. Ông bị đẩy khỏi cuộc chơi bởi một quyết định hành chính ký ở Brussels. Với một tổ chức quản lý cờ vua toàn cầu, người đứng đầu phải rời ghế vì lý do nằm ngoài bàn cờ là chuyện hiếm khi được viết thành luật, nhưng lại đang trở thành tiền lệ.

Ba ứng viên, cả ba đều là doanh nhân. Rosenstein là doanh nhân kiêm người tổ chức giải cờ, gốc Đức. Buettner cũng là doanh nhân Đức. Turlov là người Kazakhstan. Không ai xuất thân từ bộ máy hành chính của các liên đoàn. Tư bản tư nhân đang gõ cửa phòng họp của FIDE, và gõ khá mạnh.

Năm tôi rời tòa soạn sau mười tám năm gắn bó, tôi tưởng bị lưu đày khỏi bóng đá, hóa ra bóng đá đưa tôi vào sâu trong chính mình. Bài học mang sang cờ vua thì đơn giản: thứ quyết định kết quả thường không nằm trong biên bản. Ở Samarkand, biên bản sẽ ghi tên người thắng. Nó sẽ không ghi ai là người đã viết lại luật chơi trước khi lá phiếu được phát.

Rosenstein nói rằng trong số các ứng viên, ông có quan hệ tốt nhất với Magnus Carlsen và Hikaru Nakamura, và ông muốn đưa Carlsen trở lại vòng tranh ngôi vô địch thế giới cờ tiêu chuẩn. Đây là điểm thu hút của chiến dịch. Cũng là điểm ít kiểm chứng nhất.

Carlsen là nhà vô địch thế giới cờ tiêu chuẩn năm lần, giữ vị trí số một với mức điểm xấp xỉ 2830. Nakamura đứng số hai, quanh mức 2790 đến 2800. Cả hai vẫn thi đấu đỉnh cao. Cả hai đã vượt qua vùng tuổi sung mãn theo cách thông thường. Và cả hai đã chọn con đường khác: thể thức nhanh, chớp, trực tuyến, cùng những giải biến thể có sức hút thương mại lớn hơn hẳn.

Nakamura là một trường hợp đáng suy nghĩ riêng. Anh đứng thứ hai thế giới, nhưng giá trị của anh với môn thể thao này phần lớn nằm ở khả năng kéo khán giả trực tuyến. Đó là loại giá trị mà một liên đoàn không tạo ra được, cũng không kiểm soát được. Khi cuộc đời một môn thể thao phụ thuộc vào lựa chọn của một vài cá nhân, mọi kế hoạch dài hạn đều mang sẵn một lỗ hổng hình người.

Một ván cờ không được quyết định bởi quân mạnh nhất trên bàn, mà bởi người được phép đặt quân. FIDE không thể ra lệnh cho một kỳ thủ bước vào vòng tranh ngôi. FIDE chỉ có thể sửa đường vào, mở suất đặc cách, hoặc thay đổi cơ cấu tiền thưởng. Lời hứa đưa Carlsen trở lại không tự thực thi. Nó là bài toán thiết kế động lực, không phải bài toán uy tín.

Điểm mấu chốt nằm ở đây: thứ Carlsen theo đuổi không phải ánh hào quang của vương miện cổ điển, mà là thể thức cho anh nhiều không gian tính toán và ít phụ thuộc vào kho khai cuộc đã ghi nhớ. Cờ tự do, kiểu Chess960, xáo trộn vị trí xuất phát và làm mất giá trị của hàng nghìn giờ chuẩn bị khai cuộc. Với một kỳ thủ đã dành hai thập kỷ xây dựng kho dữ liệu riêng, thay đổi đó vừa là mối đe dọa, vừa là lối thoát.

Trong khi đó, cờ tiêu chuẩn vẫn giữ vị trí đệ nhất trên mặt bằng biểu tượng. Vị trí đó đang bị tranh chấp bởi chính sức hút của những thể thức ngắn hơn, nhanh hơn, dễ phát trực tuyến hơn. Cuộc bầu cử ở Samarkand vì thế cũng là cuộc tranh chấp về lịch thi đấu: ai có quyền quyết định khi nào và với thể thức nào một ván cờ đáng được gọi là quan trọng.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi thấy một nghịch lý quen thuộc. Sức mạnh của cờ tiêu chuẩn nằm ở chỗ nó chậm. Thời gian dài, khai cuộc sâu, tỷ lệ hòa cao, chu kỳ truyền thông ì ạch. Hai kỳ thủ có thể hòa nhau sau bốn giờ đồng hồ, và không ai xem hết. Nhưng người ta không thể có những đêm cờ đẹp nếu làng cờ không còn đêm nào để thức.

Ở Samarkand, hồ sơ khó nhất không mang tên Carlsen. Nó mang tên Nga. Hồi tháng Sáu, FIDE đình chỉ tạm thời Liên đoàn Cờ vua Nga vì liên đoàn này không tuân thủ đúng hạn phán quyết của Tòa Trọng tài Thể thao, liên quan đến việc sáp nhập các tổ chức từ những vùng lãnh thổ Ukraine bị chiếm đóng. Rosenstein cam kết tuân thủ phán quyết ấy, và nói rằng không có đường vòng. Đây là điểm rõ ràng nhất trong cương lĩnh của ông, bởi nó bị ràng buộc bởi luật chứ không bởi lựa chọn cá nhân.

Nhưng cũng chính ứng viên này đang mang một hồ sơ khác. Tập đoàn WR Group của ông từng có các dự án logistics, chứng nhận và dầu khí tại Nga, được cho là đã dừng sau các lệnh trừng phạt năm 2026. Ông là nhà sáng lập và chủ tịch WR Chess, đơn vị tổ chức những giải đấu đỉnh cao. Ông đề xuất rằng nhân viên FIDE không được phép làm việc đồng thời cho các tổ chức cờ tư nhân.

Một quy tắc xung đột lợi ích tự nó rất đúng. Điều tôi quan tâm là nó áp lên ai. Nếu ông trở thành chủ tịch FIDE, chính ông là người đứng đầu một tổ chức cờ tư nhân ở bên kia bàn. Tôi không nói ông sẽ lạm dụng chức quyền. Tôi nói rằng một quy tắc chỉ có giá trị khi nó tự ràng buộc được người viết ra nó.

Có một khuôn mẫu tôi đã gặp nhiều lần trong thể thao: những tuyên bố dễ kiểm chứng thì ít được đưa tin, còn những tuyên bố khó kiểm chứng lại chiếm hết mặt báo. Ở Samarkand, lời hứa về Carlsen đang được nhắc nhiều hơn hẳn các cam kết về xung đột lợi ích, về tuân thủ CAS, về thương mại hóa.

Ứng viên này cũng tự nói rằng làng cờ chỉ có vài nhà tài trợ, trong khi mức độ nhận biết toàn cầu rất cao. Khoảng cách đó là bài toán kinh doanh lớn nhất của môn thể thao này. Nó tồn tại trước mọi kỳ bầu cử, và sẽ tồn tại sau mọi kỳ bầu cử.

Ngày 26 tháng 9, một lá phiếu sẽ quyết định ai cầm quyền điều hành cờ vua thế giới. Thứ thực sự được bỏ phiếu là lịch thi đấu, là thể thức, là quyền quyết định đâu là ván cờ quan trọng nhất trong năm.

Tôi vẫn giữ thói quen ghi âm tiếng sân cỏ trước khi viết bài, dù bây giờ phần lớn bài viết của tôi là về cờ. Âm thanh ấy nhắc tôi rằng một ván cờ, cũng như một trận bóng, chỉ thật sự sống khi có người ngồi bên ngoài lắng nghe. Việc của những người ngồi trong hội trường ở Samarkand là làm sao để tiếng lắng nghe ấy không bị thay bằng tiếng đếm của máy tính tiền.